O vyvolení a totožnosti

5M 7,6-12

Jsi přece svatý lid Hospodina, svého Boha; tebe si Hospodin, tvůj Bůh, vyvolil ze všech lidských pokolení , která jsou na tváři země, abys byl jeho lidem, zvláštním vlastnictvím. Nikoli proto, že byste byli početnější než kterýkoli jiný lid, přilnul k vám Hospodin a vyvolil vás. Vás je přece méně než kteréhokoli lidu. Ale protože vás Hospodin miluje a zachovává přísahu, kterou se zavázal vašim otcům, vyvedl vás Hospodin pevnou rukou a vykoupil tě z domu otroctví, z rukou faraóna, krále egyptského. Poznej tedy, že Hospodin, tvůj Bůh, je Bůh, Bůh věrný, zachovávající smlouvu a milosrdenství do tisícího pokolení těm, kteří ho milují a dbají na jeho přikázání. Avšak tomu, kdo ho nenávidí, odplácí přímo a uvrhne ho do záhuby. Nebude odkládat; tomu, kdo ho nenávidí, odplatí přímo. Proto bedlivě dbej na přikázání, nařízení a práva, která ti dnes přikazuji dodržovat. Za to, že tato práva budete poslouchat a bedlivě je dodržovat, bude Hospodin, tvůj Bůh, zachovávat tobě smlouvu a milosrdenství, jak přísahal tvým otcům.

Milí přátelé, už před nějakou dobou, když jsme četli zrovna tento text, mluvili jsme o tom, že je třeba s ním zacházet opatrně. Tato slova, jsou-li vzata doslovně, se totiž mohou velmi snadno stát „vodou na mlýn“ pro separatisty a fundamentalisty všeho druhu. Když čteme všechny ty krásné texty o zvláštním vyvolení a o Božím povolání, vždy hrozí určité riziko – že se člověk ve své pýše začne stavět nad ostatní. Křesťané, kterým nepřítel zužuje úhel pohledu, mají pak stejnou tendenci jako vyznavači jiných náboženství, například islámu: uzavřít se do svého extrémního separatismu, navzájem se strašit takzvanými „jinými“ a oddělit se od nich, aby nás neohrožovali.

Pokud někdo tento úryvek, a to i s jeho kontextem, čte z tohoto úhlu pohledu (který je dnes bohužel v módě), dojde ke zcela mylným závěrům. Pamatujme, že tento způsob uvažování nám podsouvají ti, kteří na nás chtějí vytlouct politický kapitál. Byli k tomu lidé v minulosti méně náchylní? Možná ani ne, protože kdyby byli, populismus Hitlera či Mussoliniho by neměl šanci. Všimněme si však, jak běžné je to ve světě dnes. Někdo si chce zkrátka koupit naše hlasy v příštích volbách. Děje se to jednak sliby, že dostaneme více za méně, a jednak tím, že se nám dotyčný vluzuje do přízně: staví se do role toho „našeho“ – na rozdíl od těch „cizích“, kterých je prý třeba se bát.

O tomhle však toto slovo nemluví. Podívejme se na něj s mírným odstupem a zkusme se zamyslet nad hlubším významem celého příběhu. Kapitola začíná slovy: „Až tě Hospodin, tvůj Bůh, uvede do země, kterou přicházíš obsadit, zažene před tebou … sedm pronárodů početnějších a zdatnějších než ty.“ (5M 7,1). Jde o situaci, kdy někdo vstoupil na území, které patřilo někomu jinému. Když se na to díváme pohledem našich dnešních měřítek, řekneme si: Vždyť je to okupace a ta nejhrubší krádež! Podle našeho současného uvažování tomu tak samozřejmě je. Před staletími to však takto fungovalo a nikdo se tehdy nezabýval Listinou základních práv a svobod. Víme, že pokud se dnes někdo pokusí jednat tímto způsobem, není to fér. Ale jak jinak by se kdysi mohly nové národy usadit na novém území…

Je tu však ještě něco zvláštního. Projevem Božího požehnání pro jeho lid je to, že on sám tyto národy vyžene, protože Izrael by toho sám nebyl schopen. Je zkrátka příliš malý. Nemá taková vojska jako okolní národy a nemá proti nim ani tu nejmenší šanci. Když si tuto kapitolu pečlivě přečteme, uvidíme, že hovoří o různých přírodních jevech, které Izraeli pomohou obsadit území, jež kdysi patřila silným a početným národům. Bůh to způsobí, on se o to postará. „Snad si v srdci řekneš: Tyto pronárody jsou početnější než já. Jak bych si je mohl podrobit? Neboj se jich! Jen si vzpomeň, jak naložil Hospodin, tvůj Bůh, s faraónem a s celým Egyptem, vzpomeň si na veliké zkoušky, které jsi viděl na vlastní oči, na znamení a zázraky, na pevnou ruku a vztaženou paži, jimiž tě vyvedl Hospodin, tvůj Bůh. Tak naloží Hospodin, tvůj Bůh, s každým lidem, kterého se bojíš.“ (7,17-19). Nevím, jak vy, ale já v tom čtu: Tak učiní Hospodin, tvůj Bůh, se vším, čeho se bojíš, před čím se třeseš a na co v životě nemáš žádný vliv. Nebyl jsi už tolikrát svědkem toho, jak tě vyvedl z těch nejtěžších situací? Copak ti Pán už tolikrát neprokázal svou věrnost, trpělivost a milosrdenství? Proč se znovu bojíš toho, co tě čeká? Copak přestal být Bohem? Jestliže tě vyzývá, abys mu důvěřoval či důvěřovala, zkrátka to udělej. Nesnaž se vymýšlet složitá řešení a lopotit se jako kůň do kopce. Netřes se strachem z toho, co na tebe může přijít, protože on je s tebou a slíbil, že tě neopustí!

A co je zajímavé – v jednom či dvou verších, nebo dokonce tak trochu „mezi řádky“, jsou komplexně zmíněny nejrůznější jevy: přírodní, biologické, politické i společenské. Ty všechny společně přispějí k tomu, že lid vstoupí do zaslíbené země, ačkoli sám o sobě nemá šanci si tamní národy podmanit. Všimněte si prosím i toho, jak to všechno v Boží moudrosti a prozřetelnosti dokonale souvisí a funguje: „Hospodin, tvůj Bůh, zažene ty pronárody před tebou poznenáhlu. Nemůžeš s nimi rychle skoncovat, aby se proti tobě nerozmohla polní zvěř“ (7,22). Takový prostý, všední důvod, takový detail – člověk by na něj však ve své netrpělivosti a impulzivnosti nepomyslel. Proto se tak často stává, že my lidé něco uděláme a pak se najednou ukáže, že jsme v křehkém přírodním systému něco pokazili. Příroda se pak obrací proti nám, protože jsme do ní nerozumně zasáhli. I o tom hovoří dnešní slovo! Učí nás, že moudré jednání zohledňuje všechny aspekty. Tuto moudrost potřebují ti, kteří stojí v čele naší společnosti, ale potřebuje ji i každý z nás ve svém každodenním životě a při rozhodnutích, která činí. Jinak budeme muset opět konstatovat: Mysleli jsme to dobře, ale dopadlo to jako vždycky.

Izraelský lid, který měl vstoupit do zaslíbené země, se však měl chovat způsobem, který nám dnes může připadat separatistický nebo až nacionalistický. To, co tehdy Boží slovo Izraelitům přikazovalo, by dnes Ženeva zkrátka nepřijala. Vždy, když se v dějinách rodí identita nějakého národa, musí se jeho zákony a pravidla jasně vymezit vůči okolí. Například těsně před naším úryvkem se hovoří o zrušení míst dosavadního pohanského kultu, který určoval identitu tamních kmenů a národů. Zjednodušeně řečeno: pokud hned na začátku jasně nedeklarujete, kým jste, kdo je vaším Bohem, jaká je jeho vůle a jeho slovo – pokud o tom nebudete hlasitě mluvit – jednoduše se rozpustíte v kultuře okolních národů. Převezmete jejich náboženské systémy i prvky zbožnosti a přestanete být sami sebou.

To jest dokładnie to, co do dziś wspominamy w Cieszynie, jak po 1848 roku „nasi” ludzie zaczęli publicznie w mieście mówić „po naszymu”, choć się narażali na to, że będą wyśmiewani przez większość kulturalnych i ogładzonych Niemców, i uznani za wieśniaków. Bo chodziło o to, żeby gdzie się tylko da, było słychać mowę polską lub czeską, słowiańską, żeby zaznaczyć, że tu jesteśmy od wieków, że nie straciliśmy swojej tożsamości (a my dodamy: i nie straciliśmy swojego wyznania, swojej religii). Żeby i nasze prawa się liczyły. Albo możemy przenieść się w myślach do lat po drugiej wojnie światowej, kiedy próbowano „stopić” nasz Kościół wyznania luterańskiego, augsburskiego w jedno z bezkształtną masą Kościoła unijnego, gdzie nie tyle to, kim jestem i w kogo wierzę było ważne, ile to, czyj chleb jem i w jakim państwie mieszkam. Dopiero dziś zaczynamy te procesy, jakie wtedy w społeczeństwie zachodziły, rozumieć, patrząc z perspektywy historii.

Albo jeszcze tylko krótko dwa mocniejsze przykłady: każdy naród, kiedy po latach niewoli i okupacji odzyskuje swoją tożsamość, dokonuje czegoś, co z dzisiejszej perspektywy Genewy jest „nie koszer”: zaprowadza swoje własne spojrzenie historyczne i swoją własną preferencję językową. Normalny proces i nie wolno nam się temu dziwić. O tym mówi nasz tekst, tego nas uczyła historia. To oczywiste, że Czesi w swoim państwie musieli kłaść nacisk na wprowadzanie języka czeskiego tam, gdzie go dotąd nie było; nawet w słowotwórstwie się to przejawiało, bo po co mamy uzywać wyrazów pochodzących z innych języków, skoro możemy mieć swoje. I tak samo jest oczywiste, że Polacy na swojej ziemi starali się zaprowadzać swój język i kulturę, czyniąc tak nieraz w sposób, który z dzisiejszej perspektywy nie byłby uznany za zupełnie czysty. Nie wolno nam z dzisiejszej perspektywy oskarżać naszych ojców o nacjonalizm czy separatyzm, musimy patrzeć przez pryzmat tamtej sytuacji i tamtych czasów. Tak samo trzeba nam spróbować zrozumieć sytuację Izraela wkraczającego do swojej późniejszej ziemi.

Kiedy to zrozumiemy, dotrze do nas i to, co trzeba nam robić dziś. O czym w żadnych czasach nie wolno zapominać. Mianowicie właśnie o tej swojej tożsamości. Nie narzucać jej innym siłą jak fundamentaliści – ale przekazywać ją naszym dzieciom i wnukom, być sobą, tak by i oni zrozumieli, skąd tu są, i by to było dla nich fajne, ciekawe, atrakcyjne. Jasne, że młodzi przeciwko staremu się zawsze będą buntowali, takie jest prawo natury – ale chodzi o to, by jednak coś z dobrego przykładu przekazać. Poprzedni rozdział: „Gdy zapyta cię kiedyś twój syn: Co to za świadectwa, ustawy i nakazy, które zlecił wam Pan, nasz Bóg? Wówczas odpowiesz swemu synowi: Byliśmy niewolnikami faraona w Egipcie, a Pan wyprowadził nas z Egiptu mocną ręką. Pan czynił na naszych oczach znaki i wielkie cuda (…). Wyprowadził nas stamtąd, aby nas wprowadzić i dać nam ziemię, którą poprzysiągł naszym ojcom. Wówczas nakazał nam Pan, abyśmy spełniali wszystkie te ustawy, byśmy żyli w bojaźni przed Panem, naszym Bogiem, aby dobrze nam się wiodło po wszystkie dni naszego życia, jak to jest dzisiaj” (6,20-24). O, prośmy, módlmy się o to gorliwie, żebyśmy mogli dożyć chwili, kiedy młodzi sami poproszą: Chcemy też osobiście poznać tego Boga, który was aż dotąd prowadził. Chcemy znać Jego Słowo, chcemy z Nim iść przez życie…

Pan was sobie upodobał i was wybrał – nie ze względu na cokolwiek, czym bylibyście w stanie sobie Jego łaskawość zaskarbić. Ale dlatego, że was kocha, że Mu na was zależy – dlatego, że jesteście Jego własnością, bo za was zapłacił najwyższą cenę. W taki sposób my dziś możemy z naszej perspektywy dopowiedzieć te słowa naszego tekstu. Z punktu widzenia ofiary Chrystusa, poprzez którą jesteśmy wykupieni. Trzymajmy się jej, polegajmy na tym Bogu, który wszystko już dla nas wykonał, byśmy mogli korzystać z tego, co przez Jego łaskę już jest nasze – bogactwa odkupienia, nowego życia, nowego sposobu myślenia, wolności dzieci Bożych i czerpania na co dzień z Bożej miłości, niczym z miłości kochającego Ojca, który w swoim Synu daruje nam wszystko. Chciejmy słuchać tego Jego Słowa, przestrzegać go i wypełniać, by żyć w Jego błogosławieństwie, by cieszyć się ze wszystkiego, co tu jest dla nas. Pamiętać, kto jest Bogiem, kto wie wszystko i do kogo możemy wszystko w naszym życiu odnosić – i pamiętać, jak drogo jesteśmy odkupieni.

Bądźmy tym ludem świętym i wydzielonym dla Pana. Niech nawet każdy nasz powszedni dzień będzie świętym, bo Bóg jest w nim z nami i z Nim go przeżywamy. Niech każde nasze codzienne zajęcie będzie nabożeństwem, kiedy naszą pracę i obowiązki będziemy wykonywać jako dla Pana. Niechaj naszą będzie obietnica z wiersza następującego zaraz po dzisiejszym tekście: „Będzie cię kochał i będzie ci błogosławił” (7,13).

Foto: Pixabay