Příchod a zjevení Spasitele

Ef 3,1-12

Proto jsem já, Pavel, vězněm Krista Ježíše pro vás pohany. Slyšeli jste přece o milosti, kterou mi Bůh podle svého plánu udělil kvůli vám: dal mi ve zjevení poznat tajemství, které jsem vám právě několika slovy vypsal. Z toho můžete vyčíst, že jsem porozuměl Kristovu tajemství, které v dřívějších pokoleních nebylo lidem známo, ale nyní je Duchem zjeveno jeho svatým apoštolům a prorokům: že pohané jsou spoludědicové, část společného těla, a mají v Kristu Ježíši podíl na zaslíbeních evangelia. Jeho služebníkem jsem se stal, když mě Bůh obdaroval svou milostí a působí ve mně svou mocí: mně, daleko nejmenšímu ze všech bratří, byla dána ta milost, abych pohanům zvěstoval nevystižitelné Kristovo bohatství a vynesl na světlo smysl tajemství od věků ukrytého v Bohu, jenž vše stvořil: Bůh chce, aby nebeským vládám a mocnostem bylo nyní skrze církev dáno poznat jeho mnohotvarou moudrost, podle odvěkého určení, které naplnil v Kristu Ježíši, našem Pánu. V něm smíme i my ve víře přistupovat k Bohu svobodně a s důvěrou.

Sestry a bratři, máme dnes 4. den ledna a neděli po Novém roce, ale již za dva dny, na 6. ledna připadá svátek Zjevení Páně. Poněvadž se jedná o jeden z nejstarších křesťanských svátků, je důležité abychom mu věnovali trochu pozornosti alespoň v neděli, když už není tento den dnem pracovního volna.

Svátku Zjevení říkáme z řečtiny také Epifanie. Epifaneia totiž znamená objevení, zjevení Boha nebo příchod panovníka do svého vlastnictví. V křesťanském smyslu slavíme tedy zjevení se Boha v Ježíši Kristu nebo jeho příchod jako Boha a Spasitele. A když toto spojíme z evangeliem o klanění mudrců z dalekého východu, vidíme v tom, že v Kristu Bůh zvěstuje spásu a místo ve svém království nejen Židům, vyvolenému lidu Starého zákona, ale i pohanům – tedy všem lidem, celé zemi. Jedná se tedy o vysloveně misijní a univerzální záležitost. A přesně o tom na mnoha místech píše ve svých dopisech apoštol Pavel. Proto také čteme jeden z těchto úryvků.

Dovolte však, než se do jeho Listu Efezským začteme, že ještě chvilku věnuji samotnému misijnímu kontextu vzniku svátku Zjevení, protože se v podstatě jedná o vznik Vánoc jako takových. Manželka našeho kurátora o tom psala magisterskou práci, takže to všechno zná, ale může si některé věci připomenout a my ostatní také, pokud jsme již něco z tohohle slyšeli.

Svátek připomínající sebesdělení Boha lidstvu v osobě Ježíše Krista má svůj původ ve východní liturgické tradici a je v něm kromě asi v západní církvi dnes nejznámějšího klanění mudrců v Betlémě zahrnuta též oslavu křtu Ježíšova a první zázrak v Káně Galilejské. V naší tradici se těmto tématům věnujeme během jednotlivých neděli po Zjevení. Východní církev klade větší důraz právě na křest – a zde můžeme vysledovat původ tohoto svátku. Nejdůležitějším a vůbec prvním křesťanským svátkem je neděle – oslava vzkříšení Pána Ježíše Krista. První křesťané se scházeli den po šabatu aby společně lámali chleba, tedy slavili svátost Večeře Páně, Eucharistie a budovali se Božím slovem. Pak dle židovského kalendáře se po šabatu následujícím po prvním jarním úplňku začal slavit svátek Vzkříšení Páně; zjednodušeně bychom řekli takový výroční svátek připomínající nejdůležitější událost v dějinách spásy. Ale teď se dostáváme do okolí našeho 6. ledna. Ve 3. století po Kristu píše Klement Alexandrijský o gnostické sektě basilidiánů, kteří slavili Kristův křest v Jordáně. Byli sektou, mezi jinými zvláštní tím, že hlásali, jakoby se teprve křtem v Jordáně Ježíš zrodil jako Boží Syn. Nicméně svátek v Alexandrii vznikl a začal se slavit. Možná právě proto oficiální, pravověrná církev křesťanská ustanovila tento den jako den oslavy Ježíšova narození; zřejmě to měla být jakási protiváha zmíněné oslavy gnostiků. Důležitější však byl důraz misijní. V noci z 5. na 6. ledna slavili totiž v Alexandrií zrození boha Eóna (to máme sever Egypta, důležité intelektuální centrum své doby). Dle pohanských obřadů se nabírala a uchovávala voda z Nilu a též byla rozšířená pověra, že se v tento den některá vodní zřídla mění v prameny vína. Uvedené skutečnosti mohou vysvětlovat, proč východní křesťané začali 6. ledna záhy spojovat nejen s narozením Páně, ale i s jeho křtem a prvním zázrakem v Káně, kdy proměnil vodu ve víno. Prostě byla příležitost říci sousedům a bližním: Hle, to co vy slavíte a jenom v tom cítíte nějaké božstvo, my vám můžeme zvěstovat. Bůh se skutečně zjevil, opravdu přišel k lidstvu. Narodil se jako Ježíš Kristus a chce být i pro vás Spasitelem. Dokonce i některé zvyky, které zachováváte, de facto ukazují na něj – jediného Boha, který přišel aby nás zachránil od věčné smrti.

A když se táto misijní příležitost spojila s tím, že se díky působení Ducha svatého lidé obraceli ke Kristu a chtěli přijmout křest v jeho jméno, snadno si vysvětlíme, jak vzniklo čtyřicetidenní období příprav a půstu. Stejnou příležitostí ke křtům byly Velikonoce – teď i před oním „novým svátkem“ vzniklo období, kterému říkáme Advent; od očekávání a příprav na Kristův příchod. Od očekávání na památku jeho prvního příchodu a přípravy na jeho druhý příchod. Když pak byl v roce 1582 papežem Řehořem XIII. zaveden nový kalendář, vše se posunulo, „doba se zkrátila“. Dřívější takzvaný Juliánský kalendář předpokládal délku roku 365,25 dne, pak ale výpočty byly přesnější a zjistilo se, že skutečný tropický rok je kratší o asi 11 minut. Za staletí se toto zpoždění nasčítalo, a do 16. století dosáhlo přes 10 dnů, což narušovalo datum jarní rovnodennosti a výpočet Velikonoc. Proto byl nutný tento zásah – a zase kvůli odporu evangelíků vůči papežství byl nový kalendář přijat v protestantských zemích až se zpožděním. Proto také máme ty divné pouhé 4 neděle Adventu do dnešního data Vánoc. Nicméně 6. den ledna právem spojujeme se zvěstováním spásy v Ježíši Kristu všem národům, vždyť na to přeci poukazují již mudrci, kteří v narozeném děťátku Ježíš spatřují zjeveného Spasitele světa a Krále věků.

Jezusowi naśladowcy, Jego uczniowie i uczniowie ich uczniów to także szybko rozpoznali – że z przyjściem Zbawiciela nastała nowa era, kiedy to nie tylko prawowierni Żydzi według urodzenia i obrzezania są wybrani do szczególnej relacji z Bogiem. Powołany jest do niej każdy człowiek, bo każdy nosi w sobie zalążek Bożego obrazu, który z deformacji grzechem Bóg pragnie w nim odnowić. Apostoł Paweł w szczególności stał się nosicielem tej myśli i prekursorem zwiastowania ewangelii poganom. No, właściwie, o samo zwiastowanie aż tak bardzo nie chodziło – to było jasne już z nakazu Jezusa: „Idźcie i czyńcie uczniami WSZYSTKIE NARODY” (Mt 28). Paweł jednak głosił oficjalnie to, że ludzie nawróceni z pogan nie muszą dawać się obrzezać i stawać się żydami, by osiągnąć zbawienie i by otrzymać obecność Ducha Świętego. To się dzieje, gdy się człowiek nawraca i przyjmuje chrzest w imię Jezusa Chrystusa. To jest ta tajemnica, o której Paweł pisze, że Bóg mu ją objawił. W Liście do Kolosan stwierdza na przykład: „Jego też sługą ja zostałem zgodnie z postanowieniem Boga, danym mi ze względu na was, abym wypełnił Słowo Boga, tajemnicę zakrytą od wieków i od pokoleń, teraz zaś objawioną Jego świętym. Im to Bóg zechciał dać poznać, czym jest bogactwo chwały tej tajemnicy wśród pogan. Jest nią Chrystus w was, nadzieja chwały, którego zwiastujemy, napominając i nauczając każdego człowieka z wszelką mądrością, aby każdego człowieka ukazać doskonałym w Chrystusie. Dlatego też się trudzę, walcząc Jego mocą, która potężnie we mnie działa” (Kol 1,22nn). A wcześniej pisał: „A was, którzy kiedyś byliście obcymi i nieprzyjaciółmi z powodu myślenia przejawiającego się w złych czynach, teraz [Bóg] pojednał w Jego doczesnym ciele przez śmierć, aby postawić was przed sobą jako świętych, nieskazitelnych i nienagannych, jeśli tylko wytrwacie w wierze, ugruntowani, stali i niedający się odwieść od nadziei, jaką daje Dobra Nowina, którą usłyszeliście ogłoszoną wszelkiemu stworzeniu pod niebem. Jej sługą zostałem ja, Paweł. Teraz raduję się w cierpieniach za was…”.

Trzeci rozdział czytanego przez nas dziś Listu do Efezjan rozpoczyna od tego, że jest w więzieniu z powodu tego zwiastowania. Jego świadectwo zostaje przez to jeszcze bardziej wzmocnione, silniejszy jego przekaz – gdy ktoś za coś cierpi, to znaczy że jest o czymś niezwykle mocno przekonany. To znaczy, że to objawienie Boga dla pogan, dla wszystkich ludzi jest prawdą – przecież mówił o tym już sam Jezus we wspomnianym nakazie misyjnym. I pisze Paweł, że poganie przyjęci są do tego samego dziedzictwa. Kiedy mowa jest o dziedzictwie, także w zapisanych w ewangeliach słowach Jezusa – chodzi o odziedziczenie Królestwa Boga; obietnicę teraz już dostępną nie tylko ekskluzywnie dla Żydów. Dziedzic, to ten, kto coś otrzymuje po ojcach czyli poprzednich pokoleniach. Teraz jest to tożsamość otrzymana wprost od Boga Ojca, od Najwyższego – dla tych, którzy z Żydów jako takich nie pochodzą. To my w naszej części świata się do nich zaliczamy; ja na pewno, nie wiem bowiem nic o tym, bym miał jakichś przodków izraelskich. Niektórzy na naszym terenie mieli. Tym niemniej to, co się liczy, to ofiara Zbawiciela Jezusa Chrystusa, którą przyszedł On złożyć za każdego i każdą z nas. To, co się liczy, to odkrycie, że ta ofiara była dla mnie. Że On dla mnie przyszedł na ten świat, znosił to wszystko, co o Nim czytamy, w końcu ofiarował sam siebie, „ogołocił” się zupełnie ze swojej boskiej tożsamości i chwały, by dla mnie i dla ciebie stać się kimś takim jak my. Z wyjątkiem grzechu. Bo musiał być czysty, by złożyć prawdziwą i świętą ofiarę za życie nas wszystkich.

To samo dziedzictwo, członki tego samego Ciała, ta sama obietnica zbawienia i życia w Duchu Świętym. W wielu zdaniach poprzedniego rozdziału pisał Paweł o tym, reflektując także w widoczny sposób wrogość Żydów do naśladowców Chrystusa. Pisał: „Teraz w Chrystusie Jezusie wy, którzy niegdyś byliście daleko, znaleźliście się blisko przez krew Chrystusa. On bowiem jest naszym pokojem. On, który w jedno połączył jednych i drugich, i zburzył w swoim ciele dzielący ich mur wrogości… [by] jednych i drugich pojednać z Bogiem w jednym ciele przez krzyż, w sobie samym zadając śmierć wrogości. Swoim przyjściem ogłosił Dobrą Nowinę, pokój wam, którzy byliście daleko i tym, którzy byli blisko. Przez Niego bowiem zarówno jedni, jak i drudzy możemy przybliżyć się do Ojca w jednym Duchu. Już więc nie jesteście obcymi i przybyszami, lecz współobywatelami świętych i domownikami Boga” (Ef 2,13nn). Przeczytałem kolejny dłuższy fragment, bo jest niesamowicie ważny. To jest Boża wola, by Jego dzieci były jedno, by uczniowie Jezusa poprzez swoje wzajemne relacje jedności i miłości wskazywali na charakter samego Boga. Poprzez działanie Jego miłości i mocy Jego Ducha chce On choć trochę z tego swojego charakteru, straconego przez nas Jego obrazu w nas odzyskać…

A my znów się dzielimy, nieposłuszni przykazaniu Zbawiciela rozdzieramy Jego Ciało i powodujemy coraz większe zgorszenie. Kiedy więc mówimy o tym wszystkim w Święto Epifanii, to musimy też pamiętać, iż jest to święto ewangelizacji poprzez miłość i jedność. To też bardzo ważny aspekt tego okresu i tematów, o których mówimy. Jezus przychodzi. Jego przyjście jest bliskie. A gdzie my jesteśmy – w naszym świadectwie, w naszych wzajemnych relacjach, w stosunku do bliźniego, do drugiego człowieka? Rozedrzeć stosunki jest bardzo łatwo, ale na nowo scalić poróżnionych, to trwa potem wiele stuleci i wiele pokoleń musi ponosić konsekwencje z tego powodu.

Celebrujmy więc jedność w Chrystusie – także i my dziś, gdy uklękniemy razem u Jego Stołu, ponad tym, co nas jako chrześcijan przed wiekami albo dziesięcioleciami podzieliło. I świadczmy ludziom, pośród których żyjemy, jak tamci nasi przodkowie z III stulecia, że Bóg tu jest – jest dla człowieka, by dzielić jego ból, cierpienie i troski; by to nieść z nami i zamiast nas. Amen.

Obraz: Rogier van der Weyden: Pokłon mędrców. Źródło: Wikipedia