Farář Jerzy Heczko se zapsal do historie evangeliků na Těšínsku především jako redaktor „Kancyonału czyli śpiewnika dla chrześcijan ewangelickich“, který nahradil „Citharu sanctorum“ Jiřího Třanovského. Letos uplynulo 160 let od prvního vydání Heczkova kancionálu a 200 let od narození pastora. Jedná se tedy o dvojité výročí.
V letošním adventu jsem byl pozván do sboru Luterské evangelické církve v Hrádku, abych během adventního setkání přiblížil osobnost pastora Heczka a proces tvorby jeho zpěvníku.
Jirka z Lyžbic
Narodil se 14. května 1825 v Lyžbicích u Třince, o tři dny později byl pokřtěn v kostele v Bystřici. Otec chlapce, také Jiří, se v únoru 1810 oženil s Marií, rozenou Supikovou, a odkoupil usedlost svého tchána Jana Supika v Lyžbicích pod číslem 56. V roce 1836 patřila k hospodářství pole o rozloze 3,5 ha. Bohužel, rodný dům pastora vyhořel v roce 1913 a nebyl na původním místě znovu postaven.
Farář Heczko s vděčností vzpomíná na svou rodnou vesnici ve sbírce kázání z dob studií nazvané „Pierwiastki“. Vzpomíná především na své rodiče, kteří mu od dětství vštěpovali lásku k Božímu slovu. Ke sbírce kázání Samuela Dambrowského, zpěvníku Jiřího Třanovského a modlitebníku se vrací jako ke svým „prvním učitelům, do jejichž školy jej rodiče poslali“. Nezapomíná ani na zázemí mateřského evangelického sboru v Bystřici, na svoji školu ve Vendryni, kterou navštěvoval. Evangelická škola ve Vendryni byla spravována právě bystřickým farním sborem. A byl to tehdejší bystřický pastor Wilhelm Raschke, který si malého Jirky Heczka během jedné ze svých školních vizitací všiml, a doporučil panu učiteli, aby mu věnoval zvláštní péči. Snažil se také přesvědčit rodiče chlapce, aby mu zajistili další vzdělání, i když ti zpočátku nebyli touto myšlenkou příliš nadšeni. Do škol poslali nejstaršího syna Pavla, který v té době již pracoval jako učitel a varhaník v evangelické farnosti v Goleszowě. Doma, na lyžbickém hospodářství bylo potřeba každé ruky, finanční zdroje rodiny byly omezené. Heczkovi měli dvanáct dětí a otec Jiří musel odjíždět na sezónní práce jako sanytrník na Slovensko, aby vypomohl rodinnému rozpočtu.
Nakonec to byl bratr Pavel, jenž pomohl mladšímu Jirkovi. Vzal ho k sobě do Goleszowa a připravil ho na přijímací zkoušky. Tak mohl chlapec nastoupit do evangelického gymnázia v Těšíně a poté do učitelského semináře v Modré u Bratislavy. Pak půl roku pracoval na základní škole ve Vrbce u Otrokovic. Po návratu do Těšína pokračoval ve studiu na přípravném kurzu filozofie, který ho opravňoval ke studiu teologie. To zahájil na podzim roku 1846 ve Vídni a úspěšně dokončil na jaře roku 1849.
Po návratu našel práci v Bielsku jako učitel náboženství na tamější dívčí střední škole. Tam také poznal svou budoucí manželku, která byla jednou z jeho studentek: Rosu Czedziwodovou, dceru místního průmyslníka.
V říjnu 1852 byli teologové Jerzy Heczko a Oskar Kotchy ordinováni na duchovní v evangelickém kostele v Ustroňi. Heczko zahájil svou pastorační službu v Haliči mezi německými osadníky. Nejprve v osadě Stadl (dnes Stadło, farní sbor Nowy Sącz), od roku 1855 potom v obci Nowy Gawłów u Bochnie v Malopolsku.
Průlomový byl květen 1859, kdy byl Heczko zvolen pastorem v Komorní Lhotce po předčasné smrti svého předchůdce Jiřího Philippka. Farář Heczko setrval ve své funkci téměř půl století, celkem 48 let. V rámci své práce podporoval rozvoj evangelických obcí, které spadaly pod jeho farnost. Byl iniciátorem výstavby nové evangelické školy v Gutech a rekonstrukce školy v Komorní Lhotce. V té době vznikly nové školy v Řece a Smilovicích. Ve Starých Hamrech (dnes Ostravice) byl postaven kostel a pak byl založen i samostatný farní sbor.
Zapotřebí zpěvníku
Od roku 1636 se na Těšínsku oficiálně používal český zpěvník Jiřího Třanovského „Cithara sanctorum“, který se během tří století dočkal 130 vydání. Jerzy Heczko znal z rodného domu téměř všechny melodie z „Cithary“ a znalost češtiny, němčiny a polštiny mu později umožnila pracovat na překladu textů písní a jejich systematizaci. Stojí za zmínku, že Třanovského zpěvník obsahoval kromě starých českých písní také překlady z jiných jazyků, např. písně Jana Kochanowského. V polovině 19. století se však potřeba sestavit zpěvník v polském jazyce stávala stále naléhavější. Svědčí o tom slova předmluvy k 1. vydání zpěvníku, když již vyšel: „Všichni, kdo již dlouho pozorně sledují potřeby polských evangelíků v rakouském Slezsku, uznali za velký nedostatek, že se dosud při polských bohoslužbách používají české písně. Kázání byla pronášena v polštině, ale zpívalo se z českého zpěvníku.“
To samozřejmě neznamená, že polské písně neexistovaly nebo se nezpívaly. Před rokem 1730 přidal pastor Jan Muthmann několik svých originálních duchovních písní do publikace s názvem „Sto reguł żywota“. Ve stejné době vydal pastor Samuel Ludwik Zasadius 45 písní ve svém díle „Mleczna potrawa duchowa“ a pak další 43 v publikaci „Pieśni duchowne“. Tyto písně se zpívaly v těšínském Ježíšově kostele, jenž sloužil věřícím celého Těšínska a Pštínské oblasti, než se částečně začal používat zpěvník Jana Chrystiana Bockshammera, evangelického duchovního a seniora v Twardogóře, těšínského rodáka, syna učitele tamní školy. Jím sestavený „Kancjonał zawierający w sobie pieśni chrześcijańskie… na Śląsku zwyczajne… z starodawnych jako i świeżo przetłumaczonych i złożonych zebrane“ byl vydán v Brzegu v roce 1776 a byl opravenou a doplněnou verzí kancionálu faráře Chrystiana Rohrmanna z roku 1673.
Ve 30. letech 19. století sestavili a vydali na vlastní náklady farář Wilhelm Raschke v Bystřici a farář Karol Kotschy v Ustroňi náboženské písně pro použití při významnějších slavnostech ve svých sborech. Tyto písně se staly populární, v jedné ze svých básní se farář Raschke dokonce žertovně označuje za „vašeho Kochanowského“ mluvíce o svých sborovnicích. Nové písně dodávají bohoslužbám slavnostní charakter. Postupem času však slezský lid stále hlasitěji požadoval zavedení buď polského zpěvníku Bockshammera, anebo vytvoření zcela nového kancionálu. První odpovědí na tyto hlasy a poptávku bylo vydání 73 „Pieśni pogrzebnych i szkolnych“ pastora Kotschyho v roce 1853.
Impulsy bezpośrednie i początki prac
Jan Broda podaje, iż „myśl wydania własnego kancjonału dla ludności Śląska Cieszyńskiego zrodziła się już wśród studentów teologii, pochodzących z Cieszyńskiego, w czasie ich pobytu na studiach w latach poprzedzających Wiosnę Ludów“. Gdzieś w tle stała postać innego Cieszyniaka z pochodzenia, księgarza i wydawcy ze Lwowa Jana Milikowskiego. To on był wcześniej w żywym kontakcie z ks. Kotschym oraz ks. Wilhelmem Raschke. Temu ostatniemu dostarczał polskiej literatury fachowej, by nauczyciele miejscowych szkół w zborze bystrzyckim mogli się dokształcać – pastor Raschke udostępnił im w tym celu własną bibliotekę uzupełnioną o pozycje otrzymane ze Lwowa. Następnie Jan Milikowski zaopatrywał bystrzycką młodzież w niezbędne podręczniki. O Milikowskim oraz wspomnianym wyżej zamiarze studentów wiedeńskiego wydziału teologii ewangelickiej pisze Paweł Stalmach: „Księgarz Jan Milikowski (…) posłał mi swój prywatny zbiór polskich kancjonałów ewangelickich do użytku. Jerzy Heczko, mój kolega szkolny podzielał ze mną to przedsięwzięcie“. Zaś Jan Śliwka, budziciel narodowy i autor polskich podręczników dla dzieci szkolnych, stwierdza podobnie w roku 1863: „Od kikunastu lat czyniono przygotowania do ułożenia polskiego, potrzebom czasu odpowiadającego kancjonału. (…) Wspomnienia godną zasługę położył sobie w tym względzie i dał właściwy popęd przedsięwzięciu zasłużony p. Jan Milikowski, księgarz we Lwowie. Ten (…) zebrawszy znaczną liczbę kancjonałów ewangelickich, nadesłał je coś około 1850 roku pastorom śląskim celem ułożenia polskiego śpiewnika dla ewangelickich zborów na Śląsku“.
Po latach sam ks. Jerzy Heczko wspomina te początki pracy redakcyjnej: „Zaczęliśmy pracować na podstawie niemieckiego kancjonału Glatza, zaprowadzonego w niemieckich zborach śląskich. Radca Stähelin stanowczo nam tego odradził, gdyż kancjonał Glatza był mocno rozwodniony najzwyczajniejszym racjonalizmem. To nas wprowadziło na jedynie właściwą i odpowiednią w tym wypadku drogę – przerobienia kancjonału Trzanowskiego“. U Pawła Stalmacha zaś znajdujemy uzupełnienie: „Wybieraliśmy z kancjonału Trzanowskiego najwięcej używane i ulubione pieśni, i rozdzielali do przetłumaczenia. Odbyło się kilka posiedzeń: co mnie zadano, wypracowałem“.
Z powodu braku źródeł trudno powiedzieć coś więcej o całokształcie tej początkowej pracy. Śladem prac studenckich Jerzego Heczki są opublikowane w „Pierwiastkach“, zbiorze dwudziestu wczesnych kazań z roku 1849, tłumaczenia pieśni, z których jedna – „Kto w Bogu składa swe ufanie“ – weszła do późniejszego kancjonału. Jako ślad pracy Pawła Stalmacha podaje Jan Broda tłumaczenie pieśni Pfrangera „Sławę Twoją wyśpiewuję“.
Ks. Jan Unucka porównując pieśniarzy Trzanowskiego i Heczkę stwierdza: „Bóg dał nam apostołów, ojców Kościoła, dał nam w późniejszych czasach reformatorów, a ludowi naszemu śląskiemu łaskę swą okazał przez to, że nam dał ks. Trzanowskiego i ks. Heczkę. (…) Ten będąc pastorem w Stadle i Gawłowie prowadził żywą korespondencję z pastorami śląskimi, posyłał im pieśni swoje i gorąco popierał myśl wydania kancjonału polskiego“. O pieśniach mówi zaś tak: „Jedne ułożył ks. Heczko sam, drugie przejął z innych polskich śpiewników, inne przetłumaczył z niemieckiego lub czeskiego języka. Przetłumaczyć coś prozą, jeżeli się zna dany język, to nie tak wielka sztuka, ale przetłumaczyć wiersz i znów do wiersza to tłumaczenie ułożyć, a zachować myśl, to rzecz trudna. Na to trzeba być poetą, być od Boga szczególną łaską obdarowanym“.
Musimy pamiętać, że tłumacze i redaktor nie słyszeli na co dzień języka polskiego w jego formie literackiej, bo Polski nawet wtedy na mapach świata nie było. Żyli w rzeczywistości języka niemieckiego jako urzędowego, w tym języku studiowali i „poruszali się“ na co dzień, zaś język polski był dla nich czymś dodatkowym. Także w naszej dzisiejszej zaolziańskiej rzeczywistości, kiedy większość z nas funkcjonuje na co dzień w języku czeskim, posługiwanie się nawet z sentymentalnych względów językiem polskim stwarza pewne problemy. Popatrzmy pod tym kątem na tę pracę, bo to nam pomoże docenić włożony w nią trud i zrozumieć problemy, z jakimi musieli się zmagać.
Prace nad śpiewnikiem i jego wydanie
W roku 1850 utworzony został na konferencji pastoralnej komitet w celu opracowania polskiego kancjonału; ks. Heczko z nim z Małopolski współpracował. Prace komisji postępowały jednak bardzo wolno, aż w końcu zupełnie ustały. Cztery lata później na Śląsk Cieszyński wrócił na stałe ks. Heczko i został upełnomocniony do kierowania pracami nad śpiewnikiem. „Z jakim zapałem dokonał pracy, świadczą 63 wiersze-pieśni z ‚Modlitewnika‘ wydanego w roku 1860, zaś resztę zebrał, uporządkował, przetłumaczył, przerobił i sam ułożył w ciągu zaledwie trzech lat: 1861-1863. Pracował sam, bo koledzy wycofali się, zdając cały ciężar na jego tylko barki“ (Broda).
W grudniu 1862 roku ks. Heczko przedłożył do zaopiniowania Naczelnej Radzie Kościelnej w Wiedniu manuskrypt polskiego kancjonału. W roku 1863 dyskutowano nad manuskryptem śpiewnika na konferencjach księży w Bielsku i Cieszynie. Dr Jadwiga Badura w książce „Polskie kancjonały, modlitewniki i śpiewniki na Śląsku“ zaznacza, iż po uzyskaniu zgody Rady Kościelnej, rozpoczął ks. Heczko starania o wydanie kancjonału w oficynie Karola Prochaski w Cieszynie. Był to oczywisty, aczkolwiek ważny i przełomowy krok, odtąd bowiem po Toruniu, Brzegu i Oleśnicy (gdzie drukowano używane na Śląsku Pruskim polskie kancjonały Artomiusza, Rohrmanna i Bockshammera) to właśnie Cieszyn na długie lata stał się centrum wydawniczym polskich śpiewników ewangelickich. Wydany został prospekt przyszłego kancjonału zawierający 8 wybranych pieśni, który rozesłano do zborów jako zachętę do subskrypcji. W roku 1865 śpiewnik wprowadzony został do użytku najpierw w Cieszynie, potem w Jaworzu i Bystrzycy, a do roku 1869 wszedł w użycie w zborach w Drogomyślu, Goleszowie, Międzyrzeczu, Skoczowie i Ustroniu oraz w małopolskim Nowym Gawłowie. W roku 1896 kancjonał wprowadziło Nawsie, zaś Wisła aż do roku 1922 została wierna kancjonałowi Trzanowskiego. W użyciu Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce był śpiewnik Heczki do roku 1965, zaś w Kościołach po naszej stronie granicy aż do roku 2002.
Adwentowe „perełki“ z kancjonału
Ponieważ Mamy tu dziś spotkanie adwentowe, nie mówiłem o sprawach językowych ani nie zagłębiałem się w strukturę omawianego kancjonału, ale raczej chciałbym na koniec zwrócić uwagę na trzy przykładowe pieśni na Adwent, których nie omieszkam nazwać prawdziwymi drogocennymi „perełkami“.
Pierwszą z nich jest pieśń autorstwa barokowego poety niemieckiego, teologa i wielce zasłużonego pieśniarza ewangelickiego ks. Pawła Gerhardta, którego 350. rocznica śmierci przypadnie na rok przyszły. Pod nr. 116 znajdujemy u Heczki pieśń Gerhardta „Przeczżebyś miał stać na dworze, Pański błogosławiony“; jest to przekład pieśni „Warum willst du draussen stehen“. Pozwalam sobie na nią zwrócić uwagę, ponieważ się powszechnie przyjmuje, iż motyw Jezusa chodzącego po świecie i wstępującego do domów oraz serc ludzkich jest częsty w podaniach ludowych całego chrześcijaństwa, a w polskich szczególnie. Stanowi dowód zrozumienia wszechobecności Bożej i Bożej miłości. U nas takim szczególnym wykorzystaniem tego motywu jest znana i popularna sztuka teatralna Zofii Kossak-Szatkowskiej pt. „Gość oczekiwany“. Znana ta polska autorka, o której dzieci uczą się w szkole, związana była z Górkami Wielkimi u nas na Śląsku Cieszyńskim, między Skoczowem a Brenną, gdzie Kossakowie mieli swój majątek, tamże jest zresztą pochowana. Ona sama pisze o treści swojej sztuki: „Bóg nieustannie przychodzi do ludzi, a odtrącony, powraca wielokrotnie. (…) Celem przedstawienia jest, by każdy widz wychodząc zadał sobie pytanie, jak przyjął kołaczącego doń Boga wczoraj, przedwczoraj, dziś – i jak Go przyjmie nazajutrz“. Zofia Kossak wykorzystała motyw ze starej bajki śląskiej, ale rzuca się aż w oczy pokrewieństwo z treścią pieśni Gerhardta. Heczko umieszcza ją pośród adwentowych, tymczasem ona bynajmniej adwentową nie jest. Opisuje cały proces zbawienia, natomiast środek poetycki jakim jest obraz Chrystusa czekającego gdzieś na zewnątrz, aż go człowiek wpuści, jest tym właśnie pomostem czy łącznikiem umiejscawiającym pieśń w okresie szczególnego oczekiwania na przyjście Pańskie. Mnie osobiście popularna i grywana do dziś na Cieszyńskiem sztuka „Gość oczekiwany“ zawsze kojarzy się i kojarzyć będzie z pieśnią z kancjonału ks. Heczki i tym tytułowym pytaniem: „Przeczżebyś miał stać na dworze“.
Innym przykładem jest pieśń nr 98 „Czas, byśmy ze snu powstali“. Jej autorem jest Stanisław Jachowicz, dziewiętnastowieczny poeta, pedagog i działacz charytatywny, uznawany za czołowego polskiego bajkopisarza. Któż nie zna takich jego wierszyków jak „Pan kotek był chory i leżał w łóżeczku“, „Nie rusz Andziu tego kwiatka, róża kłuje, rzekła matka“, „Raz nieznośny Tadeuszek nałapał w flaszeczkę muszek“ czy mnóstwa innych. To ten sam pan napisał przepiękną i głeboką, a zarazem uroczą w swej prostocie pieśń adwentową, w której wyjaśnia na czym ma polegać prawdziwe przygotowanie do Świąt Bożego Narodzenia. Widać już w jego czasach ludzie mieli problem z zamienianiem ich sensu oraz prawdziwego przygotowania wnętrza człowieka za to, co popularne, błyskotliwe ale tak naprawdę przed Bogiem nieistotne.
Trzecia pieśń, to jedna z dwóch autorskich pieśni adwentowych samego Jerzego Heczki – nr 124 „Wszyscy wierni chrześcijanie“. Znowu wykorzystany jest w niej ten sam motyw otwierania drzwi życia dla Zbawiciela, a pieśń jako taka prowadzi przez całe tzw. Półrocze Pana roku kościelnego i zapowiada jakie święta tegoż roku są przed nami oraz jakie teksty biblijne będą w tym czasie czytane. Rok kościelny, podczas którego śledzimy wydarzenia z życia Jezusa staje się w pieśni zarazem metaforą życia ludzkiego i prowadzi od naszego narodzenia do naszej śmierci – w związku z Chrystusem, do którego należymy. W naszych współczesnych śpiewnikach pieśń ta jest pod nr. 28 i choć skrócona jest o połowę, i w ogóle nie widać tego jej charakteru, o którym mówiłem powyżej, warto do niej wracać, przemyśleć jej treści i… śpiewać!
jak
Nejnovější komentáře